Gilberto Gil
Ο Gilberto Gil, καλλιτέχνης και υπουργός Πολιτισμού της Βραζιλίας, δημιούργησε αποφασιστικά ένα καλλιτεχνικό κίνημα μέσα από τη μουσική για να διατυπώσει την άποψή του για την τέχνη ως φορέα κοινωνικής αλλαγής.
Παρέα με τα πιο λαμπρά μυαλά της ανήσυχης γενιάς του ‘60 -Αντόνιο Κάρλος Ζομπίμ, Ζουάο Ζιλμπέρτο, Καετάνο Βελόσο κ.ά.- δημιούργησαν το κίνημα που άλλαξε το τοπίο στη βραζιλιάνικη μουσική, το tropicalismo, μια κοινωνικά ευαισθητοποιημένη μουσική που βασίζεται στην καλλιτεχνική έκφραση και όχι στην εμπορευματοποίηση και συγχρονίζεται με τα νέα μουσικά ρεύματα, που την εποχή εκείνη ήταν το rock και ο ηλεκτικός ήχος.
Στη διάρκεια της τριαντάχρονης καλλιτεχνικής του πορείας, η μουσική του έγινε ο τόπος συνάντησης του τεράστιου βραζιλιάνικου μουσικού ψηφιδωτού με τα ρεύματα και τις τάσεις της παγκόσμιας μουσικής δημιουργίας. Σήμερα και από τη θέση του υπουργού Πολιτισμού συνεχίζει να τραγουδάει. Ο τελευταίος του δίσκος είναι ένας φόρος τιμής στον Μπομπ Μάρλεϊ, σε μία από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες της «εξόριστης αφρικανικής κοινότητας» που δεν σταμάτησε να μάχεται ενάντια στις δικτατορίες και τον ρατσισμό. Δεν είναι διόλου τυχαίο λοιπόν το γεγονός ότι λίγο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του η «New York Times» έγραψε ειρωνικά: «Μοιάζει να έχει εκλεγεί ο Bob
Marley».
Ο Ζιλμπέρτο Ζιλ γεννήθηκε το ‘42 στο Σαλβαντόρ της Μπαΐα της Βόρειας Βραζιλίας, μία περιοχή όπου η μουσική έπαιξε έναν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της βραζιλιάνικης μουσικής πολυχρωμίας. Με τη μουσική ασχολήθηκε από τα παιδικά του χρόνια, στην αρχή ως ακορντεονίστας και λίγο αργότερα, αφού άκουσε τις πρώτες ηχογραφήσεις της μπόσα νόβα με τον συμπατριώτη του Ζοάο Ζιλμπέρτο, στράφηκε στην κιθάρα που έκτοτε δεν εγκατέλειψε ποτέ. Εικοσάχρονος θα πάρει τον δρόμο για το Σάο Πάολο κι εκεί θα γνωρίσει, μεταξύ άλλων, μια ήδη μυθική προσωπικότητα, τον τραγουδοποιό Σίκο Μπουάρκε. H συνάντηση αυτή θα είναι εξαιρετικά καθοριστική όχι μόνο για τη μουσική του πορεία αλλά και για τη μετέπειτα πολιτική του στάση.
Λίγο αργότερα, στα 1967, στο Ρίο Ντε Ζανέιρο, τη χρονιά που η δικτατορία διανύει τον τρίτο χρόνο στην εξουσία, ο Ζιλμπέρτο Ζιλ θα αρχίσει να μαζεύει πάνω του τα βλέμματα του μεγάλου κοινού. H μαχόμενη Αριστερά θα τον αμφισβητήσει, θεωρώντας ότι η μουσική του είναι πολύ κοντά στα «αμερικανικά πρότυπα» - κάτι μισητό, την εποχή εκείνη, για ευνόητους λόγους. H πολεμική θα συνεχιστεί και προς το κίνημα του «Tropicalismo» που τότε αρχίζει να διαμορφώνεται από μια ομάδα ευφάνταστων καλλιτεχνών, ανάμεσά τους ο Καετάνο Βελόσο, η Γκαλ Κόστα, ο Τομ Ζε και βέβαια ο ίδιος ο Ζιλ. Ένα πολιτιστικό, κυρίως, κίνημα που μ’ έναν λιγότερο «ορθόδοξο» τρόπο, πολύ πιο υπαινικτικό, θα συνεισφέρει στην αμφισβήτηση του πολιτικού συστήματος. Ο θεωρητικός και φιλοσοφικός κορμός του «Τροπικαλίσμο» στηριζόταν σ’ ένα παλιότερο βραζιλιάνικο πολιτιστικό κίνημα της δεκαετίας του ‘20, το περίφημο «Antropofagia». Σύμφωνα με το μανιφέστο του, οι διεθνείς και ευρωπαϊκές καλλιτεχνικές και φιλοσοφικές επιρροές αναμειγνύονταν και «καταναλώνονταν», αποκτούσαν τις συνάφειες με τις βραζιλιάνικες παραδόσεις και ξαναγεννιόντουσαν σαν ένα οργανικό κομμάτι του βραζιλιάνικου πολιτισμού.
Τέτοιου είδους αφομοιωτικές τάσεις και επεξεργασίες του μουσικού υλικού ήταν και η αιχμή του δόρατος των «τροπικαλιστών». Τίποτα δεν έλειπε από τη μουσική τους: από την ψυχεδέλεια μέχρι τη ρέγκε και από το νιγηριάνικο «Afro Beat» μέχρι την τζαζ και το ροκ εν ρολ, σε συνδυασμό, πάντα, με μια αιχμηρή και ενίοτε ανατρεπτική στιχουργική τέχνη.
H δικτατορία απάντησε μόνη της για το πόσο επικίνδυνες ήταν αυτές οι απόψεις, φυλακίζοντας και εξορίζοντας τους πρωτεργάτες, όπως τον Ζιλ και τον Βελόσο. Από τα τέλη του ‘70 και μετά, ουδείς μιλάει πλέον για το κίνημα του «Τροπικαλίσμο», παρά μόνο σε συμβολικό επίπεδο. H μουσική του Ζιλμπέρτο Ζιλ, όμως, δεν σταματάει να πλουτίζει σε αναφορές και ηχοχρώματα.
Ο Ζιλμπέρτο Ζιλ διεκδίκησε με τόλμη και αποφασιστικότητα την αναγνώριση της αφρικανικής καταγωγής του, ως μία συνισταμένη του βραζιλιάνικου πολιτισμού:
«Επιτρέψαμε στον εαυτό μας τα πάντα. Δημιουργήσαμε μια καινούργια μουσική που ταυτόχρονα ήταν και παλιά. Σκύψαμε στην παράδοση και επινοήσαμε σχέσεις ανάμεσα στην μπόσα νόβα και το ροκ», είχε πει πριν από χρόνια ο Ζιλμπέρτο Ζιλ.
Αυτός ο σημαντικός Βραζιλιάνος κοσμοπολίτης της μουσικής έβρισκε πάντα τους τρόπους να στρατεύεται. Άλλοτε εξόριστος, άλλοτε στην Αφρική στο πλευρό του μεγάλου Φέλα Κούτι ή στην Τζαμάικα δίνοντας καινούργια περιεχόμενα στο πνεύμα του Μπομπ Μάρλεϊ.
